بیلیارد در ساعت نه و نیم – اثر هاینریش بُل

رمان بیلیارد در ساعت نه و نیم اثر هاینریش بل، یکی از عمیق‌ترین و پیچیده‌ترین آثار این نویسنده آلمانی است که در سال ۱۹۵۹ منتشر شد. این رمان نه‌تنها تصویری از آلمانِ پیش و پس از جنگ جهانی دوم ارائه می‌دهد، بلکه به شیوه‌ای منحصر‌به‌فرد، سرگذشت سه نسل از یک خانواده را درهم می‌تند، تا به وسیله‌ی آن، گناه، مسئولیت، قدرت، سکوت، و سرنوشت یک ملت را بازگو کند. اثر در سطحی گسترده‌تر، تاریخ آلمان را از اواخر قرن نوزدهم تا دهه ۱۹۵۰، از دید شخصیت‌هایی که هر یک به گونه‌ای با جنگ، ویرانی و بازسازی پس از آن درگیر بوده‌اند، به تصویر می‌کشد.

رمان حول محور خانواده فِمِل، به‌ویژه سه نسل از این خاندان، یعنی یوزف، رابرت و یوهان، می‌چرخد. یوزف فِمِل، پدرسالار خانواده، معمار برجسته‌ای است که پیش از جنگ، کلیسای جامع سنت آنتون را بنا کرده است. این کلیسا در دوران نازی‌ها به نمادی از ایمان، پایداری و سنت تبدیل می‌شود. پسر او، رابرت، که در جنگ جهانی دوم نقش پررنگی داشته و پس از آن به فردی گوشه‌گیر و سرد تبدیل شده، در نهایت دستور تخریب همان کلیسایی را می‌دهد که پدرش ساخته بود. این اقدام نه‌تنها جنبه‌ای شخصی دارد، بلکه در بطن خود نقدی عمیق به میراث گذشته و جامعه آلمانِ پس از جنگ است. سومین نسل، یوهان، نوه‌ی یوزف، به عنوان نماینده‌ی نسل جدید، درگیر پرسش‌هایی درباره‌ی تاریخ، خانواده و انتخاب‌های اخلاقی پدر و پدربزرگش است.

شیوه‌ی روایت در بیلیارد در ساعت نه و نیم یکی از برجسته‌ترین ویژگی‌های آن است. هاینریش بل ساختاری پیچیده و غیرخطی را برمی‌گزیند که در آن، گذشته و حال، خاطرات و واقعیت، درهم تنیده می‌شوند. رویدادهای مختلف، از زوایای دید متفاوت روایت می‌شوند، گاه از دید اول‌شخص و گاه سوم‌شخص، و گاه حتی از زبان چندین شخصیت در یک مقطع زمانی. این شیوه‌ی روایی، نه‌تنها به اثر عمق می‌بخشد، بلکه خواننده را مجبور می‌کند تا به‌تدریج و از خلال تکه‌های پراکنده‌ی روایت، تصویری کامل از داستان و شخصیت‌ها بسازد.

عنوان رمان، بیلیارد در ساعت نه و نیم، اشاره‌ای ظریف اما اساسی به وضعیت روحی و فکری شخصیت‌ها دارد. بیلیارد، در اینجا نمادی از بازیِ قدرت، دقت و حذف است؛ همان‌طور که در بازی بیلیارد توپ‌ها یکی پس از دیگری حذف می‌شوند، در زندگی نیز انسان‌ها، به دست جنگ، قدرت، یا انتخاب‌های اخلاقی، یکی پس از دیگری کنار زده می‌شوند. ساعت نه و نیم نیز، به نوعی نقطه‌ی عطفی در روزمرگی شخصیت‌ها و مکانی نمادین برای خلوت و تفکر آنهاست. رابرت، که از گذشته‌ی خود فرار می‌کند، هر روز راس ساعت نه و نیم صبح به باشگاه بیلیارد می‌رود، گویی که این بازی نمادی از تلاش او برای کنترل چیزی در جهانی است که از کنترل خارج شده است.

مضمون گناه و مسئولیت، به ویژه در ارتباط با جنگ و رژیم نازی، در سراسر رمان جاری است. رابرت، که در دوران نازی‌ها به نوعی با آنها همکاری کرده اما در عین حال، دست به مقاومت‌های شخصی نیز زده است، به عنوان شخصیتی سرشار از تناقض به تصویر کشیده می‌شود. او از گذشته‌ی خود بیزار است، اما درعین‌حال نمی‌تواند از آن بگریزد. این درگیری درونی، که بل به ظرافت و با جزئیات بسیار آن را به تصویر می‌کشد، به نوعی استعاره‌ای از کل جامعه‌ی آلمانِ پس از جنگ است، جامعه‌ای که باید با گذشته‌ی خود روبه‌رو شود، اما میان فراموشی و پذیرش حقیقت در نوسان است.

یکی دیگر از جنبه‌های مهم رمان، توجه به نقش سکوت و سرکوب در جامعه‌ی پس از جنگ است. بل نشان می‌دهد که چگونه بسیاری از شخصیت‌ها، از جمله رابرت، برای فرار از گذشته، به سکوت پناه می‌برند و چگونه جامعه‌ای که هنوز زخم‌های جنگ را بر تن دارد، سعی می‌کند با پاک کردن خاطرات، از بار مسئولیت شانه خالی کند. اما این سکوت، نه‌تنها تسکین‌دهنده نیست، بلکه مانند زخمی که عفونت کرده، درونی‌ترین بخش‌های وجود افراد را می‌خورد و آنها را از درون تهی می‌سازد.

در کنار همه‌ی این‌ها، بیلیارد در ساعت نه و نیم از نظر زبانی نیز اثری درخشان است. بل با نثری غنی، موجز و گاه شاعرانه، فضایی سنگین و تأمل‌برانگیز می‌آفریند که در آن، هر واژه و جمله، حاوی لایه‌هایی از معناست. دیالوگ‌ها، پر از تنش‌های پنهان و رازهای سرکوب‌شده‌اند، و روایت، سرشار از لحظاتی است که خواننده را به درنگ و تفکر وامی‌دارد.

این رمان، نه‌تنها اثری درخشان در ادبیات آلمان پس از جنگ است، بلکه یکی از تأثیرگذارترین آثار ادبی قرن بیستم به شمار می‌آید. بل در این اثر، نه از طریق موعظه، بلکه از خلال شخصیت‌هایی که هر یک به نوعی بار گذشته را بر دوش می‌کشند، تصویری فراموش‌نشدنی از درگیری‌های اخلاقی و تاریخی خلق می‌کند. بیلیارد در ساعت نه و نیم، داستان فرد، خانواده و ملتی است که در برابر انتخاب‌های گذشته و آینده ایستاده‌اند؛ داستانی که هنوز هم، پس از دهه‌ها، خواندنی و عمیق باقی مانده است.

بنگاه انتشاراتی فراز

فراز، آیینه‌دار فرهنگ و هنر

برای ارسال مقالات و آثار علمی خود با هدف انتشار در نشریات فراز، خواهشمندیم با آدرس‌های زیر تماس بگیرید.

با ما به تماس شوید:

www.faraaaz.com

www.faraaz.no

support@faraaz.no

امیدواریم که از خواندن این مطلب  لذت و بهره کافی را برده باشید. خوشحال می‌شویم نظرات و پشنهادات خود را در مورد مطلب فوق در بخش دیدگاه‌ها با ما به‌اشتراک بگذارید.