تاریخچهٔ ادبیات فانتزی و علمیتخیلی: از آغاز تا امروز
- Baset Orfani
- Mar 17, 2025
- 4 min read
ادبیات فانتزی و علمیتخیلی از کهنترین روایتهای بشری سرچشمه میگیرند. داستانهایی که انسانها در غارها تعریف میکردند، از قدرتهای جادویی، موجودات خارقالعاده و سفرهای غیرممکن سخن میگفتند. اولین متون مکتوب نیز پر از عناصر خیالانگیز و آیندهنگر بودند، که پایهگذار این دو ژانر در دوران مدرن شدند.
آغازینترین نشانهها در اسطورهها و حماسهها
در جهان باستان، فانتزی و علمیتخیلی هنوز از یکدیگر جدا نشده بودند. در حماسههای سومری مانند "حماسه گیلگمش" (حدود ۲۱۰۰ پیش از میلاد)، ما با پادشاهی روبرو هستیم که در جستجوی جاودانگی، با موجودات فراطبیعی و الههها روبهرو میشود. این اثر، هم دارای عناصر فانتزی (خدایان، موجودات جادویی) و هم نیمنگاهی به پیشرفت علمی و تغییر سرنوشت بشر است.
حماسههای یونانی مثل "ایلیاد" و "اودیسه" اثر هومر (حدود قرن هشتم پیش از میلاد) پر از خدایان، هیولاها و نیروهای جادوییاند که بعدها الهامبخش ادبیات فانتزی شدند. در همان دوره، فیلسوفانی مثل افلاطون در کتاب "جمهور" به ایدههای آرمانشهری پرداختند که یکی از نخستین روایتهای علمیتخیلی محسوب میشود.
دوران باستان و قرون وسطی: افسانهها، اسطورهها و اولین آرمانشهرها
در چین، داستانهایی مانند "سفر به غرب" (قرن شانزدهم) نوشته وو چنگان و در هند، رامایانا و مهابهاراتا، پر از موجودات جادویی، الههها و سفرهای غیرممکناند.
در قرون وسطی، اسطورههای شاه آرتور، "بئوولف" و "سر گاوین و شوالیه سبز" به شکلی از فانتزی اروپایی تبدیل شدند. در عین حال، نویسندگانی مثل ابن طفیل در اثرش "حی بن یقظان" (قرن دوازدهم) دربارهٔ فردی که بدون تماس با بشر رشد میکند و جهان را از منظر علمی کشف میکند، به نوعی علمیتخیلی پیش از دوران مدرن اشاره کردند.
رنسانس تا قرن هجدهم: علم و جادو در کنار هم
با رنسانس، علاقه به علم افزایش یافت و روایتهایی مانند "آرمانشهر" توماس مور (۱۵۱۶) و "دن کیشوت" سروانتس (۱۶۰۵) پدید آمدند که به نوعی در میان فانتزی و تخیل علمی قرار میگرفتند. اما این "فرانکنشتاین" (۱۸۱۸) اثر مری شلی بود که سنگبنای علمیتخیلی مدرن شد. دکتر فرانکنشتاین که با علم موجودی زنده میسازد، نمونهای از رابطه بین فناوری و سرنوشت بشر است.
قرن نوزدهم: عصر بخار، خیالپردازی و آیندهگرایی
ژول ورن و اچ. جی. ولز دو نویسندهای بودند که علمیتخیلی را از فانتزی جدا کردند. ورن در آثاری مانند "بیست هزار فرسنگ زیر دریا" (۱۸۷۰) و "سفر به مرکز زمین" (۱۸۶۴) بر مبنای دانش زمان خود، سفرهای شگفتانگیزی را خلق کرد. در مقابل، اچ. جی. ولز با "ماشین زمان" (۱۸۹۵)، "جنگ دنیاها" (۱۸۹۸) و "مرد نامرئی" (۱۸۹۷) علمیتخیلی را به عرصهای اجتماعی و فلسفی تبدیل کرد.
در همان دوره، ادگار آلن پو و لرد دانسنی در ایجاد داستانهای فانتزی تاریک و تخیلی نقش داشتند. در این میان، "آلیس در سرزمین عجایب" اثر لوئیس کارول (۱۸۶۵) نمونهای از فانتزی مدرن شد.
اوایل قرن بیستم: عصر طلایی علمیتخیلی و پیدایش فانتزی مدرن
دهه ۱۹۲۰ تا ۱۹۴۰ دوران رشد عظیم علمیتخیلی بود. نویسندگانی چون آیزاک آسیموف (بنیاد)، رابرت هاینلاین (ماه، معشوقهای خشن) و آرتور سی. کلارک (۲۰۰۱: اودیسه فضایی) مفهوم سفرهای فضایی، هوش مصنوعی و تمدنهای بیگانه را به اوج رساندند.
در این دوران، جی. آر. آر. تالکین با نوشتن "هابیت" (۱۹۳۷) و "ارباب حلقهها" (۱۹۵۴-۱۹۵۵) تعریف مدرن فانتزی را شکل داد و دنیای ساختگی (world-building) را استاندارد کرد. همزمان، سی. اس. لوئیس با "نارنیا" و اچ. پی. لاوکرافت با "اسطورههای کثولو"، فانتزی را به عرصههای جدیدی کشاندند.
اواخر قرن بیستم: علمیتخیلی سایبرپانک و فانتزی تاریک
در دهه ۱۹۸۰، ویلیام گیبسون با "نورومانسر" (۱۹۸۴) ژانر سایبرپانک را معرفی کرد که در آن دنیای دیجیتال، اینترنت و هوش مصنوعی برجسته شدند. در همان دوران، نویسندگانی مانند فیلیپ کی. دیک (بلید رانر) و داگلاس آدامز (راهنمای مسافران مجانی کهکشان) علمیتخیلی را به حوزههای فلسفی و طنز کشاندند.
در فانتزی، جورج آر. آر. مارتین با "نغمه یخ و آتش" فانتزی را به شکل سیاسیتر و تاریکتری درآورد، و جی. کی. رولینگ با "هری پاتر" (۱۹۹۷-۲۰۰۷) فانتزی نوجوان را متحول کرد.
قرن بیست و یکم: تلفیق ژانرها و رشد جهانی
از دهه ۲۰۱۰، ژانر علمیتخیلی با هوش مصنوعی، زیستفناوری و تغییرات اقلیمی درآمیخت. نویسندگانی چون لیو سیشین (مسئله سه جسم) و اندی ویر (مریخی) داستانهایی بر اساس علم روز نوشتند.
در فانتزی، جنبشهای جدیدی مثل "فانتزی آفریقایی" (مانند آثار ان. کی. جمیسین) و "فانتزی شرقی" (مانند پاپی وار) ظهور کردند. همزمان، سریالها و فیلمهای اقتباسی از "ارباب حلقهها"، "بازی تاج و تخت" و "تلماسه" باعث شدند که فانتزی و علمیتخیلی به جریان اصلی فرهنگ عامه تبدیل شوند.
نتیجهگیری: آینده فانتزی و علمیتخیلی
این دو ژانر، دیگر تنها سرگرمی نیستند، بلکه آینده را پیشبینی و بازتاب میدهند. شاید در آیندهای نهچندان دور، داستانهای علمیتخیلی امروزی، واقعیتهای فردای ما شوند و فانتزی، همچنان به ما کمک کند تا رؤیاپردازی کنیم.
بنگاه انتشاراتی فراز
فراز، آیینهدار فرهنگ و هنر
برای ارسال مقالات و آثار علمی خود با هدف انتشار در نشریات فراز، خواهشمندیم با آدرسهای زیر تماس بگیرید.
با ما به تماس شوید:
امیدواریم که از خواندن این مطلب لذت و بهره کافی را برده باشید. خوشحال میشویم نظرات و پشنهادات خود را در مورد مطلب فوق در بخش دیدگاهها با ما بهاشتراک بگذارید.
Comments