آیا زمان یک توهم است؟

سؤال "آیا زمان یک توهم است؟" یکی از پیچیده‌ترین و بنیادی‌ترین پرسش‌هایی است که دانشمندان، فیلسوفان و فیزیکدانان قرن‌ها با آن دست‌وپنجه نرم کرده‌اند. مفهوم زمان، اگرچه برای ما بدیهی به نظر می‌رسد، اما در بررسی‌های عمیق علمی و فلسفی، جنبه‌های پیچیده و حتی متناقضی پیدا می‌کند.

زمان در فیزیک کلاسیک: یک جریان مطلق؟

در فیزیک نیوتنی، زمان یک کمیت مطلق و مستقل در نظر گرفته می‌شد. نیوتن زمان را مانند یک رودخانه‌ی پیوسته و جهانی می‌دید که مستقل از هر چیزی، به‌طور یکنواخت در جریان است. در این دیدگاه، گذشته، حال و آینده معانی مشخصی دارند و زمان یک متغیر عینی و واقعی است که بدون وابستگی به هیچ ناظر یا پدیده‌ای، پیش می‌رود. در این چارچوب، زمان چیزی جز یک مقیاس برای اندازه‌گیری تغییرات نیست، اما کاملاً واقعی تلقی می‌شود.

نسبیت اینشتین: زمان دیگر مطلق نیست

با ظهور نظریه‌ی نسبیت خاص و عام آلبرت اینشتین، مفهوم زمان دچار یک دگرگونی اساسی شد. اینشتین نشان داد که زمان مطلق وجود ندارد و بسته به سرعت حرکت یک ناظر و شدت گرانش، می‌تواند متفاوت درک شود. مفهوم "اتساع زمان" (Time Dilation) در نظریه‌ی او نشان داد که اگر کسی با سرعتی نزدیک به سرعت نور حرکت کند، زمان برای او کندتر می‌گذرد. این پدیده به‌طور تجربی نیز در آزمایش‌های مربوط به ساعت‌های اتمی که در هواپیماهای سریع‌السیر قرار داده شدند، تأیید شده است.

اینشتین با معرفی مفهوم فضازمان نشان داد که زمان و مکان درهم‌تنیده‌اند و تشکیل یک بافتار چهاربعدی را می‌دهند. در نسبیت عام، گرانش نیز به‌عنوان انحنای این فضازمان تعبیر می‌شود. این نگاه نشان می‌دهد که گذشته، حال و آینده به‌نوعی در یک ساختار ثابت چهاربعدی به نام "بلوک جهان" (Block Universe) قرار دارند. در این مدل، تمام لحظات زمانی هم‌زمان وجود دارند، اما بسته به ناظر، متفاوت درک می‌شوند. این دیدگاه، نظریه‌ای را به وجود می‌آورد که به آن "ابدی‌گرایی" (Eternalism) می‌گویند؛ یعنی همه‌ی زمان‌ها به‌طور هم‌زمان واقعی‌اند و تنها تجربه‌ی ذهنی ما از آن‌ها متفاوت است.

دیدگاه کوانتومی: زمان و علیت در دنیای کوانتومی

در مکانیک کوانتوم، مفهوم زمان به‌طور کامل روشن نیست. اگرچه در معادلات کوانتومی، زمان همچنان به‌عنوان یک پارامتر وجود دارد، اما این نظریه زمان را به‌عنوان یک متغیر دینامیکی مانند مکان در نظر نمی‌گیرد. برخی نظریه‌های کوانتومی، مانند نظریه‌ی چندجهانی (Many-Worlds Interpretation)، نشان می‌دهند که آینده در لحظه‌ی حال منشعب می‌شود و همه‌ی آینده‌های ممکن به‌نوعی هم‌زمان وجود دارند.

از سوی دیگر، پژوهش‌هایی در گرانش کوانتومی (Quantum Gravity) مانند نظریه‌ی حلقه‌ای گرانش کوانتومی (Loop Quantum Gravity) نشان داده‌اند که در مقیاس‌های بسیار کوچک، زمان می‌تواند دانه‌دانه (discrete) باشد و ماهیتی پیوسته نداشته باشد. این یافته‌ها برخی از دانشمندان را به این نتیجه رسانده است که زمان در حقیقت یک پدیده‌ی emergent (برآمده از ساختارهای بنیادی‌تر) است، نه چیزی بنیادی.

نظریه‌های مدرن: آیا زمان وجود دارد؟

برخی فیزیکدانان، مانند کارلو روولی، پیشنهاد کرده‌اند که زمان ممکن است صرفاً یک مفهوم ذهنی باشد که ما برای درک جهان از آن استفاده می‌کنیم، اما در سطح بنیادی، چیزی به نام زمان وجود ندارد. روولی در کتاب "نظم زمان" (The Order of Time) بیان می‌کند که زمان چیزی نیست جز یک توصیف نسبی از تغییرات در جهان. در واقع، مغز ما زمان را به‌عنوان راهی برای مرتب‌سازی اطلاعات دریافت‌شده از جهان پیرامون، ایجاد می‌کند.

همچنین، جولین باربور، فیزیکدان بریتانیایی، نظریه‌ای را مطرح کرده است که طبق آن زمان صرفاً یک توهم است و جهان فقط مجموعه‌ای از "لحظه‌ها" یا "حالت‌ها" است که در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند، بدون اینکه چیزی آن‌ها را به یک خط زمانی متصل کند. در این دیدگاه، حس حرکت ما در زمان چیزی جز یک ساختار ذهنی نیست که از تغییرات حالت‌های مختلف جهان ناشی می‌شود.

دیدگاه‌های فلسفی: زمان، یک محصول ذهن است؟

در فلسفه، از دیرباز بحث‌هایی درباره‌ی واقعی بودن یا توهمی بودن زمان وجود داشته است. ایمانوئل کانت در قرن هجدهم استدلال کرد که زمان و مکان نه ویژگی‌های ذاتی جهان، بلکه "ساختارهای ذهنی" هستند که ما برای درک جهان به کار می‌بریم. در این نگاه، زمان یک واقعیت مستقل نیست، بلکه چیزی است که توسط ذهن ما ساخته شده تا ما بتوانیم تغییرات و روابط علی را بفهمیم.

در مقابل، برخی فلاسفه‌ی مدرن، مانند دی. اچ. ملوپونتی، استدلال می‌کنند که زمان نه‌تنها واقعی است، بلکه بخشی جدایی‌ناپذیر از تجربه‌ی ما از واقعیت است. آن‌ها بر این باورند که حتی اگر نظریه‌های فیزیکی زمان را توهم بنامند، ما همچنان در زندگی روزمره با زمان روبه‌رو هستیم و آن را تجربه می‌کنیم.

جمع‌بندی: آیا زمان توهم است؟

پاسخ به این پرسش بستگی به زاویه‌ی دید دارد:

از دیدگاه فیزیک نیوتنی: زمان واقعی و مطلق است.

از دیدگاه اینشتین و نسبیت: زمان نسبی است و همه‌ی لحظات به‌طور هم‌زمان در فضازمان وجود دارند.

از دیدگاه مکانیک کوانتوم و نظریه‌های مدرن: زمان ممکن است صرفاً یک پدیده‌ی emergent باشد.

از دیدگاه فلسفی: زمان ممکن است یک ساختار ذهنی باشد که ما برای درک جهان به کار می‌بریم.

بنابراین، اگر زمان را به‌عنوان یک تجربه‌ی انسانی در نظر بگیریم، قطعاً واقعی است، زیرا بر همه‌ی جنبه‌های زندگی ما تأثیر می‌گذارد. اما اگر زمان را از دیدگاه بنیادی‌ترین قوانین فیزیک بررسی کنیم، ممکن است چیزی بیش از یک توهم نباشد، بلکه تنها یک مفهوم ذهنی باشد که از تغییرات جهان ناشی می‌شود.

بنگاه انتشاراتی فراز

فراز، آیینه‌دار فرهنگ و هنر

برای ارسال مقالات و آثار علمی خود با هدف انتشار در نشریات فراز، خواهشمندیم با آدرس‌های زیر تماس بگیرید.

با ما به تماس شوید:

www.faraaaz.com

www.faraaz.no

support@faraaz.no

امیدواریم که از خواندن این مطلب  لذت و بهره کافی را برده باشید. خوشحال می‌شویم نظرات و پشنهادات خود را در مورد مطلب فوق در بخش دیدگاه‌ها با ما به‌اشتراک بگذارید.