چرا نسل Z از کتاب فاصله گرفته است؟

پدیده‌ی کاهش علاقه‌مندی نسل Z به مطالعه، یکی از دغدغه‌های عمده‌ی فرهنگی و آموزشی در دنیای معاصر است؛ مسئله‌ای که نه‌تنها ذهن پژوهش‌گران علوم تربیتی و روان‌شناسان اجتماعی را به خود مشغول کرده، بلکه موجب نگرانی عمیق متفکران، نویسندگان، آموزگاران و فعالان فرهنگی در سطح جهان شده است. نسل Z، که تقریباً شامل متولدان اواخر دهه‌ی ۱۹۹۰ تا اواسط دهه‌ی ۲۰۱۰ میلادی می‌شود، در فضایی کاملاً متفاوت از نسل‌های پیشین پرورش یافته است؛ فضایی آکنده از فناوری‌های نوین، سرعت بی‌سابقه‌ی تبادل اطلاعات، شبکه‌های اجتماعی، و الگوریتم‌هایی که رفتار و ذوق مخاطب را لحظه‌به‌لحظه تحلیل می‌کنند. این نسل با تلفن‌های هوشمند، اینترنت پرسرعت، سرگرمی‌های دیجیتال و فراوانی محتوای تصویری رشد کرده، و دقیقاً در همین بستر، نگرش و رفتار متفاوتی نسبت به مطالعه‌ی سنتی شکل داده است.

درک چرایی این کاهش علاقه، نیازمند تأملی ژرف در ابعاد روان‌شناختی، فرهنگی، اجتماعی و فناورانه‌ی زیست‌جهان نسل Z است. نخستین و مهم‌ترین عامل، تغییر در الگوهای دریافت اطلاعات است. نسل‌های پیشین برای دستیابی به دانایی یا تفریح، ناگزیر به کتاب، مجله، یا منابع چاپی مراجعه می‌کردند، اما امروز، تنها با چند لمس ساده بر روی صفحه‌ی گوشی، دریایی از محتوا – از متن و تصویر گرفته تا صدا و ویدئو – در دسترس قرار دارد. این دسترسی آسان و همه‌گیر، ارزش و جایگاه مطالعه‌ی عمیق و متمرکز را، به‌ویژه در ذهن کاربران کم‌سن‌وسال‌تر، کمرنگ کرده است.

ویژگی ساختاری محتواهای دیجیتال نیز تأثیر عمده‌ای در این دگرگونی دارد. الگوریتم‌ها و پلتفرم‌ها بر اساس جذب لحظه‌ای توجه طراحی شده‌اند. محتوا باید کوتاه، جذاب، هیجانی و زودگذر باشد تا مخاطب را درگیر کند و او را از صفحه‌ای به صفحه‌ی دیگر بکشاند. این نوع مصرفِ محتوا، ذهن را به پردازش سریع، گریز از عمق، و عادت به حواس‌پرتی عادت می‌دهد. مطالعه، اما، فرآیندی است کند، تأمل‌طلب، و نیازمند تمرکز. به‌همین دلیل، ذهنی که به مصرف محتوای لحظه‌ای خو گرفته، در برابر کتاب و متن بلند، احساس خستگی یا بی‌حوصلگی می‌کند.

عامل دیگر، نوع رابطه‌ی عاطفی نسل Z با تکنولوژی است. برای این نسل، ابزارهای دیجیتال نه تنها وسیله‌ای برای ارتباط و سرگرمی، بلکه بخشی از هویت فردی‌اند. تلفن همراه برای نوجوان امروز، تنها یک وسیله نیست؛ بلکه نوعی امتداد ذهنی و روانی است که نقش حافظه، هم‌صحبت، و حتی آرام‌بخش را ایفا می‌کند. در چنین فضایی، کتاب – که نیاز به خلوت، سکوت و گسست از جهان بیرون دارد – اغلب به‌عنوان امری قدیمی، خسته‌کننده یا ناکارآمد تلقی می‌شود.

نقش نظام‌های آموزشی نیز در این میان قابل‌چشم‌پوشی نیست. بسیاری از نظام‌های آموزش رسمی، هنوز با ساختارها و شیوه‌های سنتی اداره می‌شوند، بی‌آن‌که تحولی جدی برای هماهنگ‌سازی با روحیات و نیازهای نسل جدید ایجاد کرده باشند. تأکید صرف بر محفوظات، بی‌توجهی به خلاقیت، و تبدیل مطالعه به وظیفه‌ای تحمیلی، به‌جای آن‌که عشق به دانستن را در دل دانش‌آموزان برانگیزد، آنان را از کتاب و یادگیری دورتر ساخته است.

همچنین، باید به تغییرات فرهنگی گسترده‌تری اشاره کرد که در اولویت‌های نسلی تأثیر نهاده‌اند. در جهانی که معیار ارزش‌گذاری بر اساس دیده‌شدن، فالوور، لایک و الگوریتم‌های بازارپذیر تعریف می‌شود، کنش‌هایی چون مطالعه، که نیازمند زمان طولانی و نتیجه‌گیری کند هستند، به‌تدریج به حاشیه می‌روند. «موفقیت سریع»، «یادگیری فوری»، و «رضایت آنی»، از جمله ارزش‌هایی‌اند که با فضای اصیل مطالعه – که مبتنی بر فرآیند، تعمق و تأخیر در نتیجه است – سازگار نیستند.

با این همه، نمی‌توان گفت که نسل Z ذاتاً از مطالعه بیزار است. تجربه نشان می‌دهد که اگر محتوای مطالعه با دغدغه‌ها، زبان، و قالب‌های مورد علاقه‌ی این نسل هماهنگ باشد، همچنان می‌توان آنان را با جهان کتاب پیوند زد. کتاب‌های تصویری، رمان‌های گرافیکی، کتاب‌های دیجیتال تعاملی، و حتی کانال‌های نقد کتاب در فضای مجازی، نمونه‌هایی از ابزارهای موفق در ایجاد ارتباطی تازه میان نسل جدید و مطالعه‌اند. مسئله این نیست که نسل Z نمی‌خواهد بخواند، بلکه اغلب شیوه‌های سنتی مطالعه دیگر پاسخگوی شیوه‌ی زیست و ذهن آنان نیست.

در نهایت، کاهش علاقه‌ی نسل Z به مطالعه، نه یک ضعف شخصیتی، بلکه بازتابی از دگرگونی‌های عمیق فرهنگی، فناوری و روانی در دوران معاصر است. اگر خواهان بازگرداندن مطالعه به جایگاه رفیع خود در زندگی این نسل هستیم، باید نه‌فقط شیوه‌های ارائه‌ی محتوا، بلکه نگاه خود به فرآیند آموزش، تربیت ذهن، و تعریف دانایی را بازسازی کنیم. کتاب هنوز می‌تواند جایگاه خود را باز یابد، اگر آن را از قالب ایستا و تحمیلی بیرون کشیم، و به‌مثابه‌ی یک تجربه‌ی زنده، خلاق، و انسانی عرضه کنیم؛ تجربه‌ای که نه در رقابت با دنیای دیجیتال، بلکه در گفت‌وگو با آن معنا می‌یابد.

از ابراز محبت و نظرات خوب شما بسیار سپاسگزاریم!

حضور شما در صفحه ادبی (فراز) به ما انگیزه می‌دهد تا با اشتیاق بیشتری در مسیر رشد و حمایت از ادبیات گام برداریم.

برای حمایت مستمر از فعالیت‌های ادبی فراز، خواهشمندیم صفحه ما را دنبال کنید و به وب‌سایت رسمی‌مان به آدرس www.faraaaz.com

 (http://www.faraaaz.com)

مراجعه کنید تا از آخرین اخبار و خدمات بنگاه انتشاراتی فراز مطلع شوید.

با احترام

بنگاه انتشاراتی فراز

ایمیل: support@faraaz.no

 (mailto:support@faraaz.no)

وب‌سایت ما:

www.faraaaz.com

 (http://www.faraaaz.com)